Bir önceki yazıda hattın hangi verimlilikten sonra para kazandığını hesapladık: başabaş noktası ve onun üstündeki prim limiti. Bu yazı kaldığı yerden devam ediyor. Operatör limiti geçtiğinde ne kadar prim alır, bu rakam nasıl hesaplanır ve kalite ile operasyon zorluğu hesaba nasıl girer?

Yöntem ve sayısal örnek, Doç. Dr. Aydın Koçak ve Hulisi Ayluçtarhan'ın 2022'de Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi'nde yayımlanan “Konfeksiyon İşletmelerinde Verimlilik ve Kalite Temelli Bilgisayar Destekli Bir Prim Sistem Modeli” makalesinden. TL rakamları 2022'nin; oranlar ve adımlar bugün de aynı. Makalede olmayan örnekleri ve yorumları “bizim örneğimiz” ya da “bize göre” diye belirtiyoruz.

Prim neyin paylaşımı?

Makalenin modeli üç ücret sisteminin birleşimi: zaman, parça başı ve kâr paylaşımı. Paylaşılan şeyin tanımı şöyle:

Temel amaç, çalışanların verimlilik ve kalitesinin artmasıyla yükselen kârın bir kısmının çalışan ile paylaşılmasıdır. İşletmenin gelir-gider eşitlik (başabaş) noktasının üzerinde bir hedef kâr belirlenir. Bu hedefin üzerindeki kâr çalışanla paylaşılır.

Yani prim, işletmenin hedef kârını aldıktan sonra kalan fazlanın bir payı. Bu tanım işverenin en sık sorduğu soruya da cevap veriyor: prim sistemi işletmeyi zorlar mı? Makalenin sonucu:

Önerilen sistemde paylaşılacak miktar yalnızca hedef kârın üzerindeki kısım olduğundan işveren zorlanmaz. Çalışanlar ise verimlilik ve kaliteyi yükselttiği oranda prim alır.

Dört adımda hesap

1. Dakikalık gider. Bir operatörün bir dakikasının işletmeye maliyeti. Aylık giderler (enerji, maaş, yemek, SGK, bina ve makine bakımı) direkt işçi sayısına, aylık gün sayısına ve günlük dakikaya bölünür:

\text{Dakikalık gider} = \dfrac{\text{Aylık gider}}{\text{Direkt işçi sayısı} \times \text{Aylık gün sayısı} \times \text{Günlük dakika}}

2. Prim limiti. Başabaş verimliliğinin hedef kâr oranı kadar üstü. Makalenin formülü:

\text{Prim limiti}(\%) = \text{Başabaş}(\%) + \text{Başabaş}(\%) \times \text{Hedef kâr oranı}(\%)

Başabaş, dakikalık giderin dakikalık gelire oranı; nasıl bulunduğunu önceki yazıda anlattık. Prim limiti bir yüzde olarak çıkar ve vardiya dakikasıyla çarpılınca “limit dakika”ya dönüşür: operatörün prim kazanmaya başlamadan önce üretmesi gereken standart dakika.

3. Günlük prim dakika. Operatörün o gün ürettiği standart dakika (verimlilik dakikası) ile limit dakika arasındaki fark. Limitin altında kalan gün prim dakikası sıfırdır.

\text{Günlük prim dakika} = \text{Verimlilik dakika} - \text{Limit dakika}

4. Operatörün primi. Prim dakikası dakika ücretiyle, kalite katsayısıyla ve operasyon katsayısıyla çarpılır. Makalenin formülü:

\begin{aligned}\text{Operatör dakikalık prim} ={}& \text{Günlük prim dakika} \times \text{dakika ücreti} \\ &\times \text{kalite katsayısı} \times \text{operasyon katsayısı}\end{aligned}

Makalenin sayısal örneği

Makale dört adımı tek bir hat üzerinde gösteriyor:

Sayısal örnek: aylık 50.000 TL gider, ayda 20 gün, günde 540 dk, 10 işçi ile çalışan bir hat için dakikalık gider
$\dfrac{50000}{10 \times 20 \times 540} = 0{,}47 \text{ TL}$
olur. Hedef kâr %20 ise prim limiti %55,2 olarak belirlenir; yani operatör günlük çalışma süresinin %55,2'sini (540 × 0,552 = 298 dk) geçtiğinde prim almaya başlar. Verimlilik %90, kalite %90 (kalite katsayısı 0,5) ve operasyon katsayısı 1,2 için:
$\text{Verimlilik dakika} = 540 \times 0{,}90 = 486$ $\text{Günlük prim dakika} = 486 - 298 = 188$ $\text{Günlük prim} = 188 \times 0{,}47 \times 0{,}5 \times 1{,}2 \approx 53 \text{ TL}$

Okuması: 540 dakikalık vardiyada operatör 486 standart dakika üretmiş. İlk 298 dakikası işletmenin maliyetini ve hedef kârını karşılıyor; kalan 188 dakika prim dakikası. Bu dakikalar örnekte dakikalık giderle (0,47 TL) fiyatlanmış, kalite yüzünden yarıya inmiş, operasyonun zorluğu yüzünden %20 artmış: günde yaklaşık 53 TL. Makalenin özetinde bu örneğin dakikalık gelir rakamı yer almıyor; %55,2'lik limiti makaleden olduğu gibi aktarıyoruz.

Kalite ve operasyon katsayısı

Kalite, verimliliğin içine karıştırılmıyor; prim miktarının bir çarpanı. Makalede kalite oranı sağlam ve fire adedinden hesaplanıyor (1300 sağlam, 250 fire için yaklaşık %84), sonra şu kural uygulanıyor:

İşletme kalite politikalarına göre üst ve alt limitler belirlenip kalite katsayısı atanır.

Örnekteki “%90 kalite için katsayı 0,5” değeri makalenin kendi kademelendirmesinden geliyor; katsayı tablosu her işletmenin kendi kararı. Bize göre önemli olan iki şey: katsayının önceden ilan edilmesi ve operatörün hangi kalite oranında hangi katsayıya düştüğünü görebilmesi.

Operasyon katsayısı ise işin zorluğunu primin içine taşıyor:

Daha nitelikli operasyonların (örn. yaka kapama gibi) katsayısı daha yüksek tutularak (1,2 gibi) bu işleri yapan operatörler ekstra ödüllendirilir.

Bu katsayı olmadan sistem, herkesi en kolay operasyona yönlendirir; zor operasyonun prim getirisi aynıysa onu kimse istemez.

Bir ayın karnesi

Prim günlük hesaplanıp aylık toplanıyor. Makalenin ikinci tablosu bir operatörün 21 günlük takibini gösteriyor: 5. ve 6. günlerdeki düşük üretim, 9. ile 15. günlerdeki yüksek hata adedi ve 21. gündeki hem verimlilik hem kalite düşüşü prim miktarına doğrudan yansıyor. Aylık toplam prim 250,90 TL olarak hesaplanmış.

Bize göre bu tablonun asıl değeri günlük olması. Aylık tek bir yüzdeyle hesaplanan prim, kötü bir haftayı iyi bir haftanın arkasına saklar; günlük hesap, operatöre ve yöneticiye aynı gün “dün neden düştü?” sorusunu sordurur. Makale bunu sistemin yönetim tarafındaki kazancı olarak anlatıyor:

Çalışan, verimsiz çalıştığı için prim kazanamadığında yöneticisine geri besleme sağlayarak süreçteki darboğazların hızla tespitine ve çözümüne fırsat verir.

Bireysel mi, hat primi mi?

Makalenin modeli ikisine de izin veriyor: bireysel performans ile takım (hat) performansı ayrı ayrı ya da beraber değerlendirilebiliyor. Adil ücret ve prim sistemi sayfamızda da aynı ayrım var: hem bireysel hem takım bazlı değerlendirme, ekip çalışmasını teşvik eden dengeli ücret modelleri.

Hat ölçeğinde eşik aynı mantıkla çıkıyor. Önceki yazıda aktardığımız 55 kişilik hat senaryosunda verimlilik %74'ün altına düştüğünde çalışanlar prim alamıyor, %50'nin altında ise hat zarar etmeye başlıyordu. Bize göre bireysel prim operatörün kendi tempo ve kalitesini, hat primi ise dengeleme ve yardımlaşmayı ödüllendirir; ikisini birlikte kullanan işletme, hızlı operatörün yanındaki darboğazı görmezden gelmesini engeller.

Klasik prim sistemleri nereden ayrılıyor?

Makale literatürdeki prim sistemlerini şöyle özetliyor:

Halsey: standart zamandan önce bitiren işçi, tasarruf ettiği zamanın sabit bir yüzdesini prim olarak alır.
Rowan: tasarruf edilen sürenin standart süreye oranı kadar prim.
Bedeaux: tasarrufun yaklaşık %75'i işçiye, %25'i ona yardım eden diğer çalışanlara.
Emerson: verimlilik oranı (standart süre ÷ fiili süre) %66'nın üzerine çıkınca prim.
Taylor: etkinlik ön planda; çalışan ürettiği parça başına prim alır.

Bu sistemlerin ortak noktası eşiğin zamana ya da adede göre sabit olması. Makalenin modelinde eşik, işletmenin gerçek maliyeti ve hedef kârından türetiliyor; maliyet değişince eşik de değişiyor. Bize göre fark burada: prim limiti o ayın gider ve gelirinden çıkan bir hesap.

Kendi hesabınızı yapın

Bizim çalışma kâğıdımız, önceki yazının F, G, D ve H değerleriyle devam ediyor: operatör başına aylık gider (F), aydaki çalışma günü (G), vardiya dakikası (D) ve dakikalık gelir (H).

Hedef kâr oranı, örneğin 0,15 ya da 0,20 (I)
Operatörün o günkü verimliliği, örneğin 0,90 (J)
Kalite katsayısı, işletmenin tablosundan (K)
Operasyon katsayısı, 1,0 ya da üstü (L)

\text{Dakikalık gider} = \dfrac{F}{G \times D}

\text{Başabaş} = \dfrac{\text{Dakikalık gider}}{H}

\text{Prim limiti} = \text{Başabaş} \times (1 + I)

\text{Günlük prim dakika} = D \times J - D \times \text{Prim limiti}

\text{Günlük prim} = \text{Günlük prim dakika} \times \text{Dakikalık gider} \times K \times L

Makalenin örneği dakika ücretini dakikalık gidere eşit alıyor; işletme farklı bir dakika ücreti belirleyebilir. Prim dakikası negatif çıkan gün prim sıfırdır; aylık prim, günlerin toplamıdır.

Hesabı kim yapacak?

Bu hesap operatör başına, gün başına ve operasyon başına yapılıyor; 30 kişilik bir hatta ayda en az 600 satır. Elle yapıldığında ay sonunda, tartışmalı ve geç gelir. Adil ücret sayfamızda anlattığımız sistemde prim, hedef aşımı, kalite performansı ve iş birliği kriterlerine göre otomatik hesaplanır; çalışan kendi performansını ve prim hesabının ayrıntısını şeffaf raporlama panelinden görür; devamsızlık PDKS'den gelir, sonuç bordro sistemine aktarılır. Standart süreler de aynı sistemin parçası: MTM, REFA ya da kronometrajla belirlenen süre, hem verimliliğin hem primin paydasıdır.

Kendi hattınız için başabaş, prim limiti ve örnek bir prim hesabını birlikte çıkarmak isterseniz fabrika analizi bu rakamlarla başlar.

Kaynaklar

Koçak, A. & Ayluçtarhan, H. (2022). Konfeksiyon İşletmelerinde Verimlilik ve Kalite Temelli Bilgisayar Destekli Bir Prim Sistem Modeli. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 57(3), 1805–1823. Tam metin; özeti akademi makaleleri sayfamızda.
argemas: Adil ücret ve prim sistemi ve Dikim hattı verimliliği nasıl hesaplanır?.

Operatör primi nasıl hesaplanır?