Dijital ürün pasaportu, AB'ye ihracat yapan tekstil ve hazır giyim fabrikaları için üç soru doğuruyor: Ne zaman zorunlu olacak, yükümlülük kimde ve fabrika bugünden ne hazırlayabilir?

Bu yazıda bu soruları AB'nin kendi metinleriyle yanıtlıyoruz: Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü (ESPR, 2024/1781), Avrupa Komisyonu'nun 2025–2030 çalışma planı ve 2026'da yayımlanan yetki devri ve uygulama düzenlemeleri. Alıntıların Türkçesi bizim çevirimiz. Kaynakta yer almayan çıkarımlarımızı ve önerilerimizi “bize göre” ya da “bizim önerimiz” diye belirtiyoruz. Yazıdaki bilgiler Ekim 2026 itibarıyla günceldir.

Kısa cevap

Ekim 2026 itibarıyla tekstil ürünleri için dijital ürün pasaportu zorunlu değil. Pasaportta hangi verilerin yer alacağını ve kuralların hangi tarihte uygulanacağını, Komisyon'un tekstil için çıkaracağı ayrı bir tüzük belirleyecek. Komisyon'un çalışma planı bu tüzüğün kabulü için gösterge niteliğinde 2027'yi veriyor. Ekotasarım tüzüğüne göre böyle bir tüzüğün kuralları, gerekçeli istisnalar dışında, yürürlüğe girişinden en az 18 ay sonra uygulanabiliyor. Bizim hesabımıza göre plan tutarsa ve istisna kullanılmazsa pasaport zorunluluğu en erken 2028'in ikinci yarısına denk geliyor.

Yine de tekstil için ilk kurallar şimdiden yürürlükte. Satılmamış giysi, giyim aksesuarı ve ayakkabıların imhası büyük şirketler için 19 Temmuz 2026'da yasaklandı. Pasaportun altyapısı için de Temmuz 2026'da iki adım atıldı: Komisyon kayıt sisteminin işleyiş kurallarını belirledi ve pasaport için hazırlanan Avrupa standartlarının referanslarını yayımladı.

Dijital ürün pasaportu nedir?

Ekotasarım tüzüğündeki tanım şöyle başlıyor:

…a set of data specific to a product…
Türkçesi: …bir ürüne özgü veri kümesi…

Bu verinin ayrıntılarını Komisyon her ürün grubu için ayrı bir tüzükle belirliyor. İngilizcede bunlara “delegated act” deniyor; bu yazıda kısaca “ürün grubu tüzüğü” diyoruz. Tanımın devamına göre pasaport, ürün grubu tüzüğünde belirlenen bilgileri içeriyor ve pasaporta bir veri taşıyıcısı üzerinden elektronik olarak erişiliyor. Tüzük veri taşıyıcısını doğrusal barkod, iki boyutlu sembol ya da bir cihazla okunabilen başka bir otomatik tanımlama ve veri toplama ortamı olarak tanımlıyor; QR kod iki boyutlu sembole bir örnek. Pasaportun model, parti ya da tekil ürün seviyesinde mi tutulacağına da ürün grubu tüzüğü karar verecek.

Pasaport için fabrikada hangi verilerin nasıl toplanabileceğini Dijital Ürün Pasaportu sayfamızda anlatıyoruz. Bu yazı “ne zaman”, “kim” ve “bugünden ne hazırlanabilir” sorularına odaklanıyor.

Bugün yürürlükte olanlar

Ekotasarım tüzüğü 28 Haziran 2024'te AB Resmî Gazetesi'nde yayımlandı ve 18 Temmuz 2024'te yürürlüğe girdi. Tüzüğün 18. maddesi, Komisyon'un ilk çalışma planında öncelik vermesi gereken ürün grupları arasında şunu sayıyor:

…textiles, in particular garments and footwear…
Türkçesi: …tekstil, özellikle giysi ve ayakkabı…

Tekstili etkileyen ilk somut kural ise satılmamış ürünlerle ilgili. Tüzüğün 25. maddesi şöyle diyor:

…the destruction of unsold consumer products as listed in Annex VII shall be prohibited.
Türkçesi: …Ek VII'de listelenen satılmamış tüketici ürünlerinin imhası yasaktır.

Yasak 19 Temmuz 2026'dan beri büyük şirketlere uygulanıyor. Orta büyüklükteki şirketler için başlangıç tarihi 19 Temmuz 2030; mikro ve küçük işletmeler kapsam dışında. Ek VII'deki liste iki gruptan oluşuyor: giyim eşyası ve giyim aksesuarları (gümrük tarifesinin 61. ve 62. fasılları, deri giyim eşyası ve şapkalar) ile ayakkabılar. Nevresim ve havlu gibi ev tekstili ürünleri listede yok; Komisyon listeye yeni ürünler ekleyebiliyor.

Komisyon, Temmuz 2026'daki duyurusunda bu yasağı ekotasarım tüzüğü kapsamındaki ilk somut önlemlerden biri olarak tanımlıyor ve ekliyor:

Textiles are the first product group subject to this ban…
Türkçesi: Tekstil, bu yasağa tabi olan ilk ürün grubu…

Aynı duyuruya göre Avrupa Çevre Ajansı, Avrupa'da piyasaya sürülen tekstil ürünlerinin yüzde 4 ile 9'unun hiç kullanılmadan imha edildiğini tahmin ediyor. Bu, her yıl 264 bin ile 594 bin ton arasında tekstil demek.

İmhaya hangi durumlarda izin verileceğini Komisyon'un 9 Şubat 2026 tarihli 2026/296 sayılı tüzüğü belirliyor. Örneğin güvenli olmayan ürünler, fikri mülkiyet hakkını ihlal eden ürünler, onarımı teknik olarak mümkün ya da maliyet açısından makul olmayan hasarlı ürünler, onarılamayan tasarım ya da üretim kusuru olan ürünler ve bağış için en az sekiz hafta teklif edilip kabul edilmeyen ürünler imha edilebiliyor. Bu istisnalara dayanan şirket, belgelerini beş yıl saklamak zorunda. Büyük şirketler ayrıca elden çıkardıkları satılmamış ürünlerin miktarını ve nedenlerini her yıl açıklamak zorunda. Bu açıklamanın ortak formatını belirleyen 2026/2 sayılı uygulama tüzüğü 2 Mart 2027'den itibaren uygulanacak. Format, bu tarihten sonraki ilk tam mali yılda elden çıkarılan ürünlerden itibaren kullanılacak.

Pasaportun altyapısı hazırlanıyor

Tüzüğün 13. maddesi, pasaportlar için bir kayıt sistemine tarih koyuyordu:

By 19 July 2026, the Commission shall set up a digital registry…
Türkçesi: Komisyon, 19 Temmuz 2026'ya kadar bir dijital kayıt sistemi kurar…

Madde, kayıt sisteminin en az ürünlere bağlı benzersiz tanımlayıcıları saklamasını öngörüyor. Tüzüğün 41. gerekçesine göre pasaportun kendisi merkezi olmayan bir veri sistemine dayanmalı, şirketler tarafından kurulup yönetilmeli. Komisyon kayıt sisteminin işleyiş kurallarını 16 Temmuz 2026 tarihli 2026/1778 sayılı uygulama tüzüğüyle belirledi. Bu tüzüğe göre kayıt sistemine pasaport kaydedebilmek için şirketin önce doğrulanmış işletmeci olması gerekiyor.

14 Temmuz 2026 tarihli 2026/1736 sayılı uygulama kararıyla da pasaport için hazırlanan altı uyumlaştırılmış Avrupa standardının (EN 18216 ve EN 18219–18223) referansları AB Resmî Gazetesi'nde yayımlandı. Standartlar veri alışverişi protokollerini, benzersiz tanımlayıcıları, veri taşıyıcılarını, verinin saklanmasını ve arşivlenmesini, uygulama programlama arayüzlerini (API) ve sistemlerin birlikte çalışabilirliğini kapsıyor. Bu standartlara uyan bir pasaportun, tüzüğün ilgili teknik gereklerine uygun olduğu varsayılıyor.

Bize göre bu iki adımın fabrika için anlamı şu: Pasaportun teknik iskeleti, yani ürünün nasıl tanımlanacağı ve verinin hangi biçimde paylaşılacağı, artık büyük ölçüde belli. Tekstil pasaportuna hangi verilerin gireceği ise henüz belli değil.

Tekstil tüzüğü: ne bekleniyor?

Komisyon 16 Nisan 2025'te 2025–2030 dönemi için ekotasarım ve enerji etiketlemesi çalışma planını yayımladı. Planın yeni ürünler tablosunda tekstil ve giyim, nihai ürünler arasında AB Ortak Araştırma Merkezi'nin (JRC) sıralamasında birinci. Tablo, tekstil tüzüğünün kabulü için 2027'yi gösteriyor; plan bu tarihi gösterge niteliğinde bir takvim olarak veriyor. Tüzüğün kapsamı da henüz belli değil. Plandaki satırın adı “Textiles/Apparel”; ev tekstilinin kapsama girip girmeyeceğini kabul edilecek metin gösterecek.

Tüzüğe teknik zemin hazırlayan JRC'nin tekstil hazırlık çalışmasının planında üç ara aşamanın tarihleri yer alıyor; üçüncüsü 16 Aralık 2025 ile 30 Mart 2026 arasında yürütüldü. Politika senaryolarını ve pasaporta girecek unsurları ele alacak dördüncü aşamanın tarihi ise bu yazının yazıldığı sırada henüz açıklanmamıştı.

Uygulama tarihini tekstil tüzüğü belirleyecek; ekotasarım tüzüğünün 4. maddesi bu tarihin alt sınırını çiziyor. Madde, bir ürün grubu tüzüğünün uygulama tarihi için şöyle diyor:

…shall not be earlier than 18 months from its entry into force…
Türkçesi: …yürürlüğe girişinden itibaren 18 aydan önce olamaz…

Madde, gerekçeli durumlarda tüzüğün tamamının ya da bazı gereklerin daha erken uygulanmasına izin veriyor. Kabulün ardından Avrupa Parlamentosu ve Konsey'in itiraz süresi (iki ay, istenirse iki ay daha) ve yayım geliyor; 18 ay, yürürlüğe girişten sayılıyor. Bizim hesabımız şöyle: Tekstil tüzüğü planlandığı gibi 2027'de kabul edilir ve istisna kullanılmazsa, pasaport yükümlülüğü en erken 2028'in ikinci yarısında başlar. Tüzük gecikirse tarih de ileri kayar. Bize göre bu süre fabrikalar için bir hazırlık payı.

Ayakkabı ayrı bir yolda

Ekotasarım tüzüğü ayakkabıyı tekstille aynı öncelik maddesinde sayıyor. Çalışma planı ise ayakkabıyı malzeme, işlev ve tedarik zinciri farkları nedeniyle ayrı bir ürün kategorisi olarak ele alıyor ve ilk çalışma planına almıyor. Plana göre ayakkabının çevresel sürdürülebilirliğinin ekotasarım tüzüğüyle ne kadar iyileştirilebileceğini değerlendiren bir çalışma yaptırılacak. Plan bu çalışmanın takvimini şöyle veriyor:

…will be completed by the end of 2027.
Türkçesi: …2027 sonuna kadar tamamlanacak.

Plan, ilk çalışma planına alınmayan ürünlerde durumu 2028'deki ara değerlendirmede yeniden ele almayı öneriyor. Yani ayakkabıda pasaport için henüz bir takvim yok. İmha yasağı ise ayakkabıları da kapsıyor.

Yükümlülük kimde?

Ekotasarım tüzüğüne göre pasaportun hazır olmasından imalatçı sorumlu. Tüzüğün 27. maddesi imalatçının, ürünü piyasaya sürerken şunu sağlamasını istiyor:

…a digital product passport is available in accordance with Article 9 and the delegated acts…
Türkçesi: …9. maddeye ve ürün grubu tüzüklerine uygun bir dijital ürün pasaportunun mevcut olmasını…

Peki imalatçı kim? Tüzük imalatçıyı, bir ürünü üreten ya da şu kişi olarak tanımlıyor:

…has a product designed or manufactured, and markets that product under their name or trademark…
Türkçesi: …bir ürünü tasarlatan veya ürettiren ve o ürünü kendi adı veya markasıyla piyasaya sunan…

Bize göre kendi adı veya markasıyla piyasaya sunma koşulu tanımdaki iki durum için de geçerli. Tüzüğün 34. maddesi de ürünü kendi adı veya markasıyla piyasaya süren ithalatçı ve dağıtıcıyı imalatçı sayıyor. Tüzük ayrıca AB'de yerleşik olan ve üçüncü bir ülkeden gelen ürünü AB pazarında piyasaya süren kişiyi ithalatçı olarak tanımlıyor. 29. maddeye göre ithalatçı da ürünü piyasaya sürmeden önce pasaportun mevcut olduğundan emin olmak zorunda. Pasaportu kimin oluşturacağını ve hangi veriyi kimin girip güncelleyebileceğini ise ürün grubu tüzüğü belirleyecek (9. madde).

Bize göre bunun Türk tedarikçi için anlamı şu: Başka bir markanın adıyla satılan bir ürünü üretiyorsanız, tüzükteki imalatçı o marka ve pasaportun hazır olmasından o sorumlu. Ancak pasaportun dayanacağı üretim verisinin önemli bir kısmı sizde: kumaşın lotu ve içeriği, ürünün hangi hatta ne zaman üretildiği, kalite kayıtları. Bu verilerin size markalar tarafından tedarikçi sözleşmeleri ve şartnameler yoluyla sorulmasını bekliyoruz. Ürünü kendi markanızla AB'de satıyorsanız imalatçı sizsiniz; AB'de bir ithalatçınız varsa o da pasaportun mevcut olduğundan emin olmak zorunda.

Bir not: Komisyon'un AB ürün kuralları rehberine (Mavi Rehber) göre Gümrük Birliği nedeniyle, Türkiye'nin mevzuatını AB'ninkiyle uyumlaştırdığı sektörlerde Türkiye'de yasal olarak üretilen ya da piyasaya sunulan bir ürün, AB'de üretilen ya da piyasaya sunulan bir ürünle eşit tutulmalı. Türkiye'nin ekotasarım tüzüğüne uyum durumu bu yazının kapsamı dışında; ithalatçıyla ilgili cümleleri bu yüzden koşullu yazdık.

Fabrika bugünden ne hazırlayabilir?

Tekstil pasaportunun veri listesi henüz yok. Aşağıdaki kontrol listesi bu yüzden bizim önerimiz; amacı, liste açıklandığında veriyi geriye dönük aramak zorunda kalmamak. Maddelerin ilk dördü Dijital Ürün Pasaportu sayfamızdaki izlenebilirlik başlıklarını izliyor:

Malzeme: Her ürünü, kullanılan kumaş ve aksesuarın lotuna ve tedarikçi kaydına bağlayabiliyor musunuz? Kumaşın içeriğini ve menşeini gösteren belgeler lotla birlikte saklanıyor mu?
Üretim ve işgücü: Bir ürünün hangi hatta, hangi operasyonlardan geçerek ve ne zaman üretildiğini kayıttan gösterebiliyor musunuz?
Kalite: Ara kontrol, hat sonu ve final kalite kayıtları ürünün ya da partinin kimliğine bağlı mı?
Enerji: Makine ya da hat bazında enerji tüketimini ölçüp ürüne ya da partiye dağıtabiliyor musunuz? Ürün başına karbon ayak izi hesabı bu veriye de dayanıyor.
Kimlik: Ürün grubu tüzüğü pasaportun model, parti ya da tekil ürün seviyesinde tutulacağını belirleyecek. Bize göre parti seviyesinde iz sürebilen bir fabrika, model ya da parti seviyesindeki bir pasaportun üretim verisini büyük ölçüde sağlayabilir; tekil ürün seviyesi için ayrıca ürün başına bir tanımlayıcı gerekir.

Bize göre en iyi kontrol sorusu şu: Bir ürünün etiketinden yola çıkıp kumaş lotuna, dikildiği hatta ve kalite kaydına ne kadar sürede ulaşabiliyorsunuz?

argemas'ta nereden başlıyoruz?

Dijital Ürün Pasaportu sayfamızda izlenebilirliği dört başlıkta topluyoruz: malzeme, işgücü, kalite ve enerji. argemas MES, üretim sırasında kaydedilen operasyonu, operatörü, makineyi, zaman damgasını, kalite okumasını ve malzeme lotunu birbirine bağlayarak ürün başına bir genealoji ağacı oluşturuyor. Aynı veri pasaport için JSON / XML formatında dışa aktarılabiliyor. Enerji verisinin ürün başına karbon ayak izine nasıl dönüştüğünü Karbon Ayak İzi sayfamızda anlatıyoruz.

Bize göre pasaport da sahadan gelen veri kadar güvenilir olacak. Saha verisinin neden bu kadar önemli olduğunu Fabrikada yapay zekâ, sahadan gelen veri kadar iyidir yazısında, işe nereden başlanacağını Akıllı fabrikaya nereden başlanır? yazısında anlatmıştık.

Kaynaklar

Avrupa Parlamentosu ve Konsey: Regulation (EU) 2024/1781 establishing a framework for the setting of ecodesign requirements for sustainable products (13 Haziran 2024). Madde 2, 4, 9, 13, 18, 24, 25, 27, 29, 34 ve 72, Ek VII, gerekçe 41.
Avrupa Komisyonu: Ecodesign for Sustainable Products and Energy Labelling Working Plan 2025-2030, COM(2025) 187 final (16 Nisan 2025).
Avrupa Komisyonu: Delegated Regulation (EU) 2026/296 (9 Şubat 2026): imha yasağının istisnaları.
Avrupa Komisyonu: Implementing Regulation (EU) 2026/2 (9 Şubat 2026): elden çıkarılan satılmamış ürünlerin açıklanma formatı.
Avrupa Komisyonu: Implementing Regulation (EU) 2026/1778 (16 Temmuz 2026): dijital ürün pasaportu kayıt sistemi.
Avrupa Komisyonu: Implementing Decision (EU) 2026/1736 (14 Temmuz 2026): dijital ürün pasaportu için uyumlaştırılmış standartlar.
Avrupa Komisyonu, Çevre Genel Müdürlüğü: Ban on destruction of unsold clothes and shoes enters into application (17 Temmuz 2026).
AB Ortak Araştırma Merkezi (JRC): tekstil ürünleri ekotasarım hazırlık çalışmasının proje planı (erişim: Ekim 2026).
Avrupa Komisyonu: The ‘Blue Guide’ on the implementation of EU product rules 2022 (2022/C 247/01), bölüm 2.9: Türkiye ile Gümrük Birliği.

Dijital ürün pasaportu tekstilde ne zaman zorunlu?